Big Business is watching you

door Albert Roessingh, eerder verschenen in het Surinaamse avondblad De West

In de 4-delige documentaire The Century of the Self wordt goed duidelijke welke enorm destructieve werking ons reclamewezen heeft op het bewustzijn en de samenleving, door voortdurend en overal onze aandacht af te leiden van de noden en behoeften van anderen naar de eigen begeerte, die tot ongekende hoogten opgezweept wordt. En waardoor we in een illusionaire wereld komen te leven.
De film gaat over de systematische tegenwerking, verzwakking, af- en verleiding van de meest innerlijke mens in zijn drijfveren, motivatie voor bijvoorbeeld intrinsieke waarden als empathie en compassie. De drijvende kracht hierachter wordt gevonden in de ideeën over het onderbewuste, ontwikkeld door Sigmund Freud. Zoals de ideeën van Darwin leidden  tot het sociaal darwinisme, het idee ‘struggle for life’ en ‘survival of the fittest’ om bijvoorbeeld de onvoorstelbare inkomensongelijkheid te rechtvaardigen; zo leidt de pessimistische kijk van Freud op de mens tot de overtuiging dat diep in iedere mens irrationele en gevaarlijke wensen leven, die van buitenaf gecontroleerd moeten en gemanipuleerd kunnen worden. De grote spindokter hierbij is Freuds neef Bernays, die het woord propaganda verving voor het eleganter klinkende ‘Public Relations’ om de technieken te ontwikkelen om de massa te laten kopen en denken wat je wilt.
Hoe ver zijn we daarmee tot nu toe gekomen? In de Westerse wereld wordt vaak heel laatdunkend gekeken naar de zgn. gehersenspoelde Noord-Koreanen die 20 jaar dwangarbeid riskeren als ze respectloos omgaan met het portret van Kim Jong-un. Maar heeft het Westen niet net zulke iconische beelden? Mogen / kunnen wij de bekendste merken wereldwijd als McDonald’s en Coca Cola ‘aanvallen’? Hoewel zij producten promoten die noch duurzaam (denk los van de inhoud eens aan de miljarden petflessen die Coca Cola jaarlijks produceert), noch erg gezondheid bevorderend zijn.


Wat zou er gebeuren, als je bovenstaande boodschappen openbaar maakt, het je lukt om ze op grote schaal  via de (sociale) media te verspreiden?  Is dat toegestaan als vrijheid van meningsuiting? Of is het misbruik maken van een geregistreerd handelsmerk en daarmee sacrosanct?  Is het gevolg:

  1. Geen
  2. Censuur, de beelden moeten verwijderd worden
  3. Boetes betalen
  4. Vervolging, rechtszaken en enorme schadeclaims

Zijn dit de iconische beelden van het zogenaamde vrije Westen? Terwijl  vrijwel iedereen min of meer weet, vermoedt dat deze producten milieu- en dieronvriendelijk gefabriceerd worden en schadelijk zijn voor de gezondheid, mag hiermee het grote publiek ongestraft dagelijks verleid, misleid, gemanipuleerd worden. En is onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek en de publicatie daarvan op geëigende platforms, voor andere richtlijnen bij keuringsdiensten van waren, nauwelijks mogelijk.

Kledingindustrie

Hierbij nog wat voorbeelden uit de kledingindustrie, de modewereld. Dit is mondiaal een van de meest vervuilende industrieën. Om nog maar niet te spreken van de enorme uitbuiting waarmee de vervaardiging van kleding gepaard gaat. Terwijl het de grote merken mega winsten oplevert. Dit alles is zorgvuldig weg gecamoufleerd voor de consument, die op zoek is naar koopjes, iets moois, trendy en echt individueels. Om niet te spreken over de enorme verspilling van het telkens iets nieuws te moeten kopen, om met de mode mee te gaan.
Je komt er zodoende achter dat de ontwikkeling die 500 jaar geleden begonnen is met het kolonialisme, nog steeds verder gaat. Sinds het einde van het koloniale tijdperk zijn er nieuwe mechanismen – zoals deze reclame voor kleding –  ontwikkeld, waardoor rijke landen zich ongehoord verder verrijken ten koste van het arme Zuiden. Aan het einde van het koloniale tijdperk in de jaren 60 van de vorige eeuw waren de rijke landen 35 maal rijker dan de arme. Tegenwoordig is dat gegroeid tot 80 maal zoveel!
Weliswaar ‘schenken’ de rijken jaarlijks 130 miljard U$ aan ontwikkelingshulp, maar daar tegenover staat dat er 900 miljard terugvloeit door winsten van multinationals; 600 miljard door renteaflossingen op schulden die al vele malen afbetaald zijn; en nog eens 500 miljard door regelgeving die arme landen de toegang tot internationale markten bemoeilijkt. Bij elkaar 2 biljoen ofwel 2000 miljard U$, dat is ruim 15 maal zoveel, wat de allerarmste landen jaarlijks ontnomen wordt, in plaats van geschonken! (Recente cijfers van o.a. de Verenigde Naties)

Algoritmen, digitalisering, robotisering

En met de voortschrijdende digitalisering van ons bestaan komen we ook steeds meer buiten spel te staan. Laten we niet vergeten dat moderne technieken zoals algoritmen die ons koopgedrag, onze voorkeuren op internet steeds meer in kaart brengen om ons daarmee te kunnen manipuleren, onze innerlijke mens verder uitschakelen. Er wordt voor ons gekozen en met de toenemende robotisering, automatisering tellen we als zelfstandig mens steeds minder mee.
En laten we daarbij de rol van moderne communicatiemiddelen zoals iPhones en iPods niet vergeten. Met hun apps, Facebook, games en dergelijke waardoor ons gedrag in toenemende mate bepaald wordt.
Zo hebben pizzabezorgers in het Westen en taxichauffeurs van Ueber geen mens meer als baas maar een machine. Die met een algoritme beslist waar ze naar toe moeten, wat ze moeten doen en hoe lang ze daar mee bezig mogen zijn. Die verder beslissen welk mens voor een bepaalde baan in aanmerking komt, zodat het schrijven van een sollicitatiebrief overbodig wordt. Of verborgen camera’s in reclamezuilen aansturen die ons kijkgedrag analyseren, zodat we nog geraffineerder onbewust in verleiding komen het een of ander aan te schaffen.
Deze propaganda, PR,  reclame en mode zorgt ervoor dat we dagelijks moeten leven omringd door miljoenen onware beelden, teksten, verhalen, die ons verleiden tot onverantwoordelijk gedrag en verslavingen; dat er een ongelofelijke verspilling gaande is waardoor natuurlijke hulpbronnen uitgeput; klimaatsverandering in de hand gewerkt wordt;  zeer oneerlijke productiemethoden, erg dieronvriendelijk en vervuilend; waarbij wereldwijd lokale en unieke gemeenschappen met deze opgedrongen waarden te gronde gericht worden. Dit tast onze integriteit als mens ten diepste aan. Een ontoelaatbare hoge prijs om te betalen.

De kentering: tabak

Er zijn gelukkig ook tegenbewegingen aan te wijzen. In de tabaksindustrie is de afgelopen tientallen jaren gelukt wat bij McDonald’s, Cola en de klere-wereld nog niet mogelijk is. Op een sigarettenpakje moeten in woord en beeld de gevaren zichtbaar gemaakt worden. Laten we goed kijken hoe het de anti-tabakslobby gelukt is de gevaren van het roken over het voetlicht te krijgen. Daaruit kunnen we lering trekken hoe andere producten aan te pakken. Als er 1 schaap over de dam is volgen er wellicht meer.
In dit kader is het ook bemoedigend dat zeer onlangs is besloten dat er in Nederland in kantines op scholen geen softdrinks meer mogen worden verkocht om overgewicht bij de jeugd tegen te gaan. We worden wakker.

… en ad busten

Verder ontstaat en groeit er een beweging die de reclamewereld onderuit haalt, door anti-reclame, de zogenaamde ad busters.
Maar om werkelijk een eind te kunnen maken aan het consumentisme, moet de consument zelf het verschil uit gaan maken. Een bewustwordingskwestie: we kunnen de ontstane situatie niet langer van ons afschuiven, we zijn namelijk (mede) verantwoordelijk. We kunnen ook niet wachten totdat de verandering vanzelf van bovenaf komt vanuit bedrijven of van de politiek. Want dat gaat niet gebeuren, men snijdt niet graag in eigen vlees. Maar we kunnen en moeten wel gaan stemmen met onze portemonnee. Als vele mensen geen GMO voedsel meer willen, is het gauw gedaan met Monsanto. Als we in de eerste plaats lokale producten gaan gebruiken, kan ‘omu sneisi’ (in Nederland de supermarktketens) vele winkels sluiten. De bal ligt op onze speelhelft, want consumenten zijn we allemaal.

Albert Roessingh

reactie op “Big Business is watching you

  • Dank, Albert, dit is me uit het hart gegrepen. Maar naast bewust en met kennis van zaken consumeren, wil ik toch ook pleiten voor doorgaande actie tegen de kwalijke invloed van de (meeste) grote bedrijven.
    Paula Teutscher

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *